Dwie sesje po 10 minut mogą dać zupełnie różne dawki, jeśli jedną robisz z 15 cm, a drugą z 40 cm od panelu. Czas na zegarku nic nie mówi, dopóki nie znasz irradiancji. Dlatego w literaturze o fotobiomodulacji liczy się energia na powierzchnię, czyli J/cm², a nie minuty.
Poniżej wzór, przykład z liczbami, wartości z badań i powód, dla którego „więcej” nie musi znaczyć „lepiej”.
Wzór
Potrzebujesz dwóch liczb. Irradiancji, czyli mocy światła na jednostkę powierzchni, w mW/cm². I czasu naświetlania w sekundach.
dawka (J/cm²) = irradiancja (mW/cm²) × czas (s) ÷ 1000
Dzielenie przez 1000 bierze się stąd, że miliwat to jedna tysięczna wata, a dżul to wat razy sekunda.
Irradiancję podaje producent albo mierzy się ją miernikiem mocy na wysokości skóry. W domu zwykle nie masz miernika, więc opierasz się na karcie produktu. I tu jest kłopot. W pilotażowej ocenie pięciu domowych lamp LED badacze stwierdzili duże zróżnicowanie długości fal, mocy i irradiancji oraz zmienną stabilność mocy. Próba była mała, ale naszym zdaniem ostrzeżenie jest czytelne. Liczba z pudełka to oszacowanie, nie pomiar.
Przykład krok po kroku
Załóżmy, że karta panelu podaje 50 mW/cm² z odległości 15 cm. Dane są wymyślone, służą tylko rachunkowi.
- Chcesz dawkę 6 J/cm².
- Przekształcasz wzór. Czas (s) = dawka × 1000 ÷ irradiancja.
- Czas = 6 × 1000 ÷ 50 = 120 sekund, czyli 2 minuty.
Ta sama dawka z 40 cm, gdzie irradiancja spadła, powiedzmy, do 10 mW/cm². Czas = 6 × 1000 ÷ 10 = 600 sekund, czyli 10 minut. Pięć razy dłużej, bo światła jest pięć razy mniej. Ile dokładnie traci się z odległością, musi powiedzieć producent albo pomiar. Ze wzoru tego nie zgadniesz, bo zależy od wiązki i rozmieszczenia diod.
Szybki rachunek zrobisz w kalkulatorze dawki red light. Wpisujesz irradiancję i czas, dostajesz J/cm².
Drugi przykład, z dawką z badania
Wunsch i Matuschka normalizowali dawkę do około 9 J/cm². Przy irradiancji 25 mW/cm² czas wynosi 9 × 1000 ÷ 25 = 360 sekund, czyli 6 minut. Przy 100 mW/cm² to już tylko 90 sekund. Zwróć uwagę, że 100 mW/cm² leży na granicy zakresu „poniżej 100 mW/cm²”, który zalecają niektóre grupy cytowane w przeglądzie, więc krótszy czas nie jest tu bezwarunkowo zaletą. Liczby są ilustracją rachunku, a nie zaleceniem.
Typowe błędy w rachunku
Najczęściej myli się jednostki. Jeśli karta podaje irradiancję w W/m², pomnóż ją przez 0,1, żeby dostać mW/cm². Jeśli podaje wynik w W/cm², pomnóż przez 1000, żeby mieć mW/cm². Druga pułapka to czas w minutach wpisany tam, gdzie wzór chce sekund. Trzecia to użycie irradiancji sprzed paru centymetrów dalej. Przed każdym rachunkiem sprawdź jednostkę i odległość.
Dawki w badaniach
Jednej uznanej dawki nie ma. Przegląd w Journal of Biomedical Optics pokazuje rozrzut. Niektóre grupy zalecają irradiancję poniżej 100 mW/cm² i energię 4-10 J/cm² na poziomie tkanki docelowej, inne nawet 50 J/cm² na powierzchni. Autorzy piszą, że tak szeroki zakres parametrów prowadził w niektórych przypadkach do sprzecznych wyników.
W kontrolowanym badaniu na 136 ochotnikach dawkę znormalizowano do około 9 J/cm² w paśmie 611-650 nm. Sesji było 30, dwa razy w tygodniu. Po nich grupy naświetlane wypadły lepiej od kontroli pod względem wyglądu skóry, jej chropowatości i gęstości kolagenu w USG. Szersze pasmo 570-850 nm nie dało przewagi nad samym czerwonym.
Jest tu jeszcze różnica między dawką na skórze a dawką w tkance. Zalecenie „4-10 J/cm² w tkance docelowej” odnosi się do światła, które po drodze już osłabło, więc na powierzchni skóry trzeba więcej. Współczynnika przeliczeniowego nie podajemy, bo nie mamy na to wiarygodnego źródła.
Skalę bałaganu pokazuje analiza 27 badań dermatologicznych z LED (światło czerwone, niebieskie i żółte). Fluencje i długości fal różniły się o trzy rzędy wielkości nawet przy tych samych wskazaniach, a żadne badanie nie zgłosiło walidacji dawki. Naszym zdaniem „idealna dawka” brzmi w takiej literaturze na zbyt pewną.
Liczy się też rytm sesji
Dawka jednorazowa to połowa obrazu. Ochotnicy z badania Wunscha i Matuschki naświetlali się dwa razy w tygodniu przez 30 sesji, a nie codziennie i nie raz. Autorzy analizy z PLoS ONE przeliczyli dawki z 27 badań na równoważny czas ekspozycji na słońce. Wyszło od 0,01 do 19,35 godziny, z medianą 3,3 godziny. To kolejny dowód, że w literaturze nie ma jednego standardu, do którego mógłbyś się przyłożyć.
Odpowiedź dwufazowa
To najmniej intuicyjna część. Efekt nie rośnie liniowo z dawką. W przeglądzie Huanga i współpracowników opisano dwufazową odpowiedź, w której niski poziom światła działa wyraźnie lepiej na stymulację i naprawę tkanek niż wyższy. Zwykle przedstawia się to jako krzywą Arndta-Schulza. Ci sami autorzy przyznają, że mechanizmy nie są w pełni poznane, a terapia światłem niskiej mocy pozostaje w medycynie kontrowersyjna.
Wspomniany przegląd Zein i wsp. dodaje szczegół. W badaniach na hodowlach komórek i na tkankach zwierzęcych, nie tylko u ludzi, tkanki z dużą liczbą mitochondriów (mięśnie, mózg, serce, nerwy) reagowały na niższe dawki niż tkanki z mniejszą ich liczbą (skóra, ścięgna, chrząstka). W komórkach o dużej aktywności mitochondrialnej nieskuteczne badania częściej wynikały z przedawkowania niż z niedawkowania.
Z tego wynika, że przedłużanie sesji na zasadzie „to tylko światło, nie zaszkodzi” nie ma poparcia. W przeglądzie badań nad bliznami (siedem badań, 297 osób) przy bliznach pooperacyjnych zaobserwowano dwufazową odpowiedź z korzyścią dla umiarkowanych fluencji. Autorzy zaznaczają, że dane pochodzą z małych i niejednorodnych badań. W tych badaniach zgłaszano też rzadkie pęcherze przy wyższych fluencjach. To blizny, nie zdrowa skóra, więc traktuj to jako ilustrację zjawiska, a nie wskazówkę dla siebie.
Czego z tego nie wyciągaj
Dawka policzona wzorem mówi tylko, ile energii dotarło do skóry. Nie mówi, czy dostaniesz efekt. Cytowane badania dotyczą ochotników, konkretnych urządzeń i konkretnych wskazań. Nie dowodzą, że światło czerwone leczy jakąkolwiek chorobę ani że domowy panel zadziała tak jak sprzęt z badania.
Ostrożność jest wskazana, jeśli bierzesz leki lub używasz kosmetyków zwiększających wrażliwość na światło, masz zmiany pigmentowe, które się zmieniają, chorobę oczu, jesteś w ciąży albo masz padaczkę. Porozmawiaj wtedy z lekarzem, zanim zaczniesz. Oczy chroń zawsze.
Jak z tego skorzystać
Znajdź irradiancję swojego sprzętu z konkretnej odległości. Policz, ile trwałaby sesja przy dawkach z badań, zamiast zgadywać. To rachunek, nie zalecenie dawki. Trzymaj stałą odległość i zapisuj ją, bo inaczej każda sesja jest innym eksperymentem. Wybór sprzętu opisaliśmy w tekstach o parametrach panelu i o panelu kontra żarówce. Jeśli producent nie podaje irradiancji z odległości, brakuje ci pierwszej liczby i żaden wzór nie pomoże.
