Co to jest i po co ludzie to biorą
Selen należy do pierwiastków śladowych, czyli takich, których potrzeba bardzo mało. Wchodzi w skład enzymów chroniących komórki przed stresem oksydacyjnym (uszkodzeniami przez reaktywne cząsteczki tlenu) i jest potrzebny tarczycy. Według NHS dorosły mężczyzna potrzebuje 75 µg dziennie. W badaniach selen sprawdzano przy chorobie tarczycy, jakości nasienia, chorobach serca i wypadaniu włosów.
Co pokazują badania
Najlepiej opisana jest choroba tarczycy, choć nie u zdrowych. Metaanaliza z 2024 roku objęła 35 badań z losowym przydziałem u osób z chorobą Hashimoto, czyli autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy. U chorych, którzy nie przyjmowali hormonów tarczycy, selen obniżał TSH (hormon sterujący tarczycą) w niewielkim stopniu (7 grup, 869 osób). Przeciwciała przeciwtarczycowe spadały wyraźnie u chorych z hormonami i bez nich, choć wyniki bardzo się różniły między badaniami. Zmian w poziomie samych hormonów tarczycy nie zauważono, a działania niepożądane występowały tak samo często jak w grupach porównawczych. Pewność dowodów autorzy ocenili jako umiarkowaną. To jednak nie jest dowód, że selen pomoże zdrowemu mężczyźnie. Tarczyca z chorobą to osobna sprawa i wymaga lekarza.
Przy płodności metaanaliza prób z losowym przydziałem pokazała po selenie wzrost koncentracji plemników o około 3,9 mln w mililitrze, ruchliwości o 3,3 punktu procentowego i prawidłowej budowy o 1,9 punktu. To skromne liczby, a sami autorzy piszą, że próby były małe i bardzo różne, więc wyniki trzeba czytać ostrożnie. Streszczenie nie mówi, czy poprawa przekłada się na zajście w ciążę.
Na zdrowie serca selen nie zadziałał. Przegląd 884 badań nad 27 mikroskładnikami (łącznie około 884 tysięcy uczestników) zaliczył selen, razem z witaminami C, D i E, do tych bez wpływu na ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy typu 2. Na tym tle kwasy omega-3 czy kwas foliowy wypadły lepiej.
Przy włosach obraz jest niejasny. Przegląd mikroskładników zalicza selen wśród tych, których niedobory wiążą się z łysieniem androgenowym, ale zaznacza, że wyniki nie są spójne. Jedyne badanie z przejrzanych prac, próba preparatu złożonego z aminokwasami, żelazem, selenem i kolagenem u 83 osób z wypadaniem włosów leczonych jednocześnie lekami, nie pozwala wydzielić roli samego selenu.
Dawki, które badano
Streszczenia z przejrzanych prac nie podają dawek selenu, dlatego ich tu nie przytaczamy. Według NHS do 350 µg dziennie z suplementów raczej nie szkodzi, a zapotrzebowanie mężczyzny to 75 µg. To nie jest zalecenie.
Kto powinien uważać
Za dużo selenu powoduje selenozę, która w najłagodniejszej postaci objawia się utratą włosów i paznokci. Uważaj, jeśli leczysz tarczycę, bo wtedy zmiany dawek robi lekarz. Przed dołożeniem osobnej tabletki sprawdź skład multiwitaminy, bo selen bywa w niej dodany. Przejrzane prace nie opisują interakcji z lekami ani bezpieczeństwa w ciąży.
Co z tego wynika
Jeśli jesteś zdrowy i stosujesz zróżnicowaną dietę, selenu raczej nie warto dosypywać. Dowody na korzyść dla płodności są słabe, a dla serca nie widać żadnego efektu. Rozmowa o selenie ma sens, gdy lekarz stwierdzi chorobę tarczycy. Oświadczenia UE o selenie i spermatogenezie istnieją, ale mówią o normalnej funkcji, nie o leczeniu.